Allah, Evren ve İnsan Üzerine

Kur’an’da Bilgi Kaynağı Olarak Akıl

Yazan: Emre Dorman

Diğer bir bilgi kaynağı olan akıl insanı diğer canlılardan ayıran en temel özelliklerden olmasının yanında insanın varlıkların hakikatini bilip kavramasına, iyi ile kötüyü, doğru ile yanlışı ayırabilmesine imkân sunan bir bilgi kaynağıdır. Kur’an’da ısrarla birçok ayette fonksiyonel hale getirilmesi istenen melekelerden biri de akıldır. İlmin en önemli sebepleri ve kaynakları olan duyu organları ve akıl beşeri kuvvetler olarak işlev görürler. Her insana farklı farklı da olsa yaratılıştan verilen bir özelliktir. Gerçi bunun aksini savunanlar da vardır. Örneğin, Mu’tezile’ye göre duyular ile akıl farklı farklı değil bütün insanlara eşit olarak verilmiştir. Görülen ve hissedilen şeyler duyu organları vasıtası ile algılanır. Bu algılama sonucunda zihinde oluşan bilgi, aklın desteği ile hedefe ulaşır.

Ancak aklın ulaştığı her bilgi bütün varlık ve olayları kuşatan sınırsız bir bilgi olmadığı gibi insan bünyesinde varolan ve bilginin oluşumuna etki eden kuruntular ve çeşitli arzular nedeniyle yanılabilen de bir bilgidir. Gerçekleri bulmada bağımsız değildir. Allah’ın zatı, sıfatlarının mahiyeti gibi metafizik boyutlu konularda aklın kendi başına bilgi verme imkânı yoktur. Çünkü söz konusu konular hiçbir ölçüye sahip olmayan derinliktedir. Bizim aklımız vasıtası ile kavrayabileceğimiz konular Allah’ın bilmemizi istediği kadar ile sınırlı kalır ve ötesine geçemez. Buna göre Kur’an’ın akıl hakkında verdiği hüküm kısaca şu şekilde ifade edilebilir: ‘Akıl insanlar için bilgi kaynağıdır ancak vahiy çizgisine kadar. Vahiy karşısında aklın görevi onu anlamaktan ibarettir.’

Kelamcıların hemen hepsi, aklın vazgeçilmesi imkânsız bir epistemolojik fonksiyonunun bulunduğunu kabul etmekle beraber, onun bütün varlık ve olayların bilgisini kuşatmadaki gücü konusunda farklı görüşler ileri sürmüşlerdir. Nakli ihmal etmemekle beraber aklı mutlak bir bilgi kaynağı olarak görenler olduğu gibi; aklı, nakli anlamada bir araç, naklin hizmetinde bir idrak vasıtası olarak benimseyenler de olmuştur. Aklın tanımı ve yetkisi konusunda farklı görüşler ileri sürülmekle birlikte, aklın mutlak gerçeği idrak etmesinin mümkün olmadığı hususunda ittifak edilmiştir.

Kelamda asıl önemli olan aklın istidlal ile ulaştığı bilginin geçerliliğidir. Çünkü bedihi bilgiler zaten mevcuttur ve her insan onları istese de istemese de öğrenmektedir. Allah’ın varlığı, sıfatları, peygamberlerin risaleti ve getirdiklerinin doğruluğu hep istidlali bilginin konusudur. Bu yönüyle nazari bilgi kelamda oldukça önemli bir bilgi kaynağıdır.

Modern felsefedeki ‘pozitivist rasyonel aklın’ İslam düşüncesinin kaynağı konumundaki Kur’an’ın öngördüğü ‘akletme’ anlayışı ile örtüşen tarafları oldukça azdır. Modern felsefedeki aklı kesin bir bilgi kaynağı olarak gören rasyonalizm anlayışı bunula yetinmeyerek aklı adeta kutsallaştırır ve aklın üstünde bir başka hakikatin olduğunu kabul etmez. Kur’an’a göre ise akıl ve duyular bizim vahyi anlayabilmemize ve olayları kavrayabilmemize bir vasıta konumundadır. Yani aklın vahyi kavrama noktasında ciddi manada bir fonksiyonu vardır. Yoksa vahyin önüne geçebilecek bir konumda değildir. Yani bu tip bir rasyonalizm anlayışına göre akıl, bilgi edinmede ana kaynakken İslam inancına göre aracı kaynaktır.

Kur’an’dan hareketle aklı şu şekilde tasvir etmek mümkündür:

‘Akıl, duyu organları aracılığı ile kendisine ulaşan bilgileri değerlendirerek hakla batılı birbirinden ayırabilen, her türlü kavramlar ve fikirler arasında mukayeseler yapabilen varlıkları, gaye, imkân ve ihtimal noktasından inceleyip onlar hakkında doğru bilgiler ortaya koyabilen; ancak, bütün varlık ve oluşları kuşatamadığı için sınırlı bilgi verebilen; insan bünyesinde var olan ve bilginin oluşumuna etki eden kuruntular ve çeşitli arzular nedeniyle yanılabilen; bundan dolayı da kendisine ışık tutacak sağlam bir kaynağa muhtaç olan; güzel ile çirkini, faydalı ile zararlıyı bulabilen zihni bir kuvvettir.’

109 Comments »

  1. mustafa bozdere Tarafından Yapılan Yorum

    allah razı olsun sizin gibi kardeşlerimizden 😛

    April 28th, 2011 | #

  2. merve Tarafından Yapılan Yorum

    çok güzel bi site ben burdan kynaklandım emre dorman hocama teşekkürler:.):.):.):.)

    December 12th, 2011 | #

  3. sedef Tarafından Yapılan Yorum

    çok güzelllllllllllllllllll sayenizde ödevm 4-4 lük oldu (allah sizi korusun)

    March 17th, 2012 | #

  4. gizem Tarafından Yapılan Yorum

    çok sağolun işime çok yaradı

    March 21st, 2012 | #

  5. ece Tarafından Yapılan Yorum

    Çok Teşekkürler Performans ödevi için çok yardımcı oldu : )

    April 10th, 2012 | #

  6. gamze Tarafından Yapılan Yorum

    bencede çok güzel bir site teşekkür ederim ben ve CELİLE ÖNER İ.Ö.O.

    April 12th, 2012 | #

  7. TnHn Tarafından Yapılan Yorum

    TesekkürLer…. Çok İyi Bir Site. Çok FaydaLı Bende 8.Sınıfa Gidiyorum Din. K. Sınavından 100 ıı. Sınavdan 98 Aldım :) Ve Performans Ödevim vardı bundanda 100 Veya 95 Alırsam Süper Olucak Saygılaımla Tesekkurler Allah Razı Olsun ….

    April 12th, 2012 | #

  8. gamze Tarafından Yapılan Yorum

    evet benimde işime çok yaradı hepinize çok tşk

    April 16th, 2012 | #

  9. Bilal Tarafından Yapılan Yorum

    size çok teşekkür ederim Allah razı olsun sağolun ödev içindi ve işimede yaradı (ALLAHA EMANET OLUN)

    April 28th, 2012 | #

Leave a comment


?>